Het eerder en vaker betrekken van omwonenden en belanghebbenden is geen aardige geste, maar verplicht. Alleen betekent dat niet dat de buurt ook de macht heeft om plannen tegen te houden. De Omgevingswet is zo’n wet waar de overheid zelf vooral blij van wordt. Eén wet, één loket, één omgevingsplan per gemeente. Foto’s van lachende bewoners met post-its passen daar naadloos bij. Zo ontstaat het idee dat burgers nu meer invloed hebben dan vroeger: meer inspraak, dus meer macht. Klinkt mooi, maar zo simpel is het niet.

Vroeger had je de klassieke bestemmingsplanavond in een muffe zaal met een beamer tekst die niemand echt kon lezen. De gemeente presenteerde wat er in feite al vaststond, bewoners deden hun verhaal, er werd beloofd dat men het zou “meenemen” en daarna ging de procedure gewoon verder. Nu is de verpakking anders. Bestemmingsplannen heten omgevingsplannen, oude wetten hangen onder een nieuwe vlag en het Omgevingsloket vervangt het papieren doolhof. Het nieuwe toverwoord is participatie. Geen inspraakavond meer, maar “sessies” en “tafels”. Er wordt eerder gepraat en vaker gevraagd wat de omgeving vindt. Maar de rollen zijn nog steeds hetzelfde.

De wet verplicht overheden om bewoners in een vroeg stadium te betrekken én achteraf uit te leggen wat er met de inbreng is gedaan. Op papier is dat een stap naar voren: plannen mogen niet meer in stilte worden dichtgetimmerd. Alleen blijft de kern overeind: de gemeenteraad is niet verplicht te doen wat omwonenden willen. Nergens staat dat een project moet stoppen als een buurt ‘nee’ zegt. Bestuur en raad moeten een belangenafweging maken en die beter onderbouwen dan vroeger. Maar als tien bewoners roepen dat een plan van tafel moet en raad en college vinden van niet, dan blijft het antwoord meestal: “We begrijpen uw zorgen, maar…”

Die “maar” is precies het verschil tussen inspraak en macht. Inspraak is dat je mag praten, genoteerd wordt en misschien een terugkoppeling krijgt. Macht is dat je een plan kunt tegenhouden of ingrijpend wijzigen tegen de wil van het bestuur in. Dat laatste is niet opeens cadeau gedaan op 1 januari 2024. De Omgevingswet verandert de procedure, niet de verhoudingen. Maar de verleiding van schijnparticipatie is groot. Een paar avonden, een online vragenlijst, een handvol keukentafelgesprekken en ondertussen ligt het eindplaatje al in de la. Op papier is er dan “breed opgehaald” en zijn “de signalen uit de omgeving zorgvuldig meegewogen”. 

Toch is de conclusie niet dat de Omgevingswet één groot toneelstuk is. Er is wél iets veranderd: gemeenten kunnen minder makkelijk wegkomen met half werk. Ze moeten laten zien wat er met reacties is gedaan en waarom suggesties zijn afgewezen. Wie als burger zijn huiswerk doet en een scherpe zienswijze indient, staat daardoor iets sterker dan vroeger. Alleen blijft één waarheid overeind, hoe mooi de post-its ook zijn geplakt: meer inspraakmomenten betekenen niet dat u meer macht heeft. U krijgt meer kansen om gehoord te worden. Wat het bestuur daar vervolgens mee doet, is en blijft een politieke keuze – óók op het oude LTS-terrein en op al die andere plaatsen waar men plannen heeft om te bouwen in Nederland.